In conflicten speelt godsdienst vaak een bedenkelijke rol. Meedogenloos geweld kan worden gelegitimeerd met verwijzing naar heilige teksten. Het kan ook anders, zo werd vastgesteld tijdens symposia in Kampen en Utrecht, georganiseerd door o.a. het Hendrik Kraemer Instituut (HKI) en de PThU.

 
De aanleiding was de oproep van de Wereldraad van Kerken om geloofsgemeenschappen in oorlogsgebieden bij te staan. Het idee was om te gaan werken aan bruikbare theologische inbreng in programma’s voor onderwijs op het grondvlak van de samenleving en op die manier te werken aan een grensoverschrijdende dialoog. Een en ander werd om te beginnen toegespitst op de situatie in Pakistan. Daar weet men alles van religieus geïnspireerd geweld. Er is daar een kleine christelijke minderheid. Hoe houdt die zich daar staande? Is er gesprek mogelijk met moslims dat kan bijdragen aan vrede?

Een belangrijke bijdrage werd geleverd door dr. Muhammad Farooq Khan. Hij werkt op de islamitische universiteit van Swat. Hij woont dus in het gebied dat we uit het nieuws kennen van de bloedige strijd tegen de Taliban. Het is een heel mooi gebied, zo vertelt hij. Zo kijken we er vanuit het Westen doorgaans niet tegen aan. Dr. Khan liet de aanwezigen ook kennismaken met een veel te weinig bekende gematigde islamitische visie waarin het vooral gaat over vrede, gerechtigheid en onpartijdigheid. Hij legde de nadruk op passages uit de Koran waarin respect wordt gevraagd voor Joden en christenen. Hij wees op de ruimte die in de Koran gegeven wordt voor de eigen keuze en aansporing om vooral je gezond verstand te gebruiken. Hij ontkende niet dat er ook minder vriendelijke en meer inperkende teksten in de Koran staan, maar die legt hij veelal uit met verwijzing naar de tijd en situatie waarin ze zijn opgeschreven.

vlnr: Charles Amjad-Ali, Shanta Premawardhana,
Muhammad Farooq Khan en Lieke Werkman. 
 

Klaas Spronk maakte in zijn bijdrage duidelijk dat dit veel lijkt op de manier waarop wij met geweldsteksten in de Bijbel omgaan. Het is niet te ontkennen dat in Oude en Nieuwe Testament soms heel negatieve vijandsbeelden worden gegeven en dat op basis daarvan geweld soms in naam van God wordt goed gekeurd. Maar er zijn ook tegengeluiden. Het is de (profetische) kunst om de juiste teksten op de juiste momenten aan te halen. Het vraagt van de lezer ook openheid om zich daardoor te laten gezeggen en te laten bekritiseren.

Dr. Khan is onder moslims niet de uitzondering die de regel bevestigt. Dat blijkt vooral uit het feit dat hij door zijn regering is gevraagd voor een heel bijzonder project. Bij de grootschalige acties van het Pakistaanse leger tegen de Taliban zijn tientallen jonge mensen (in leeftijd variërend van 15 tot 30 jaar) opgepakt die werden opgeleid tot zelfmoordterrorist. Aan dr. Khan werd de taak toebedeeld om ze met behulp van de Koran op andere gedachten te brengen. Hij is zelf positief over de eerste resultaten. Hij wordt geaccepteerd als leraar. Een van de jongens schreef hem: ‘Ik hou van u’.

Zoiets geeft te denken. Hebben wij in het Westen wel het juiste beeld van de islam en van de manier waarop de Koran wordt gelezen? Er werd ook ernstige kritiek op de westerse beeldvorming geleverd door dr. Charles Amjad-Ali. Hij is momenteel hoogleraar in Minnesota (VS) op de Martin Luther King Jr. Chair of Justice and Christian Community. Eerder werkte hij in Pakistan op het Christian Study Center in Rawalpindi. Hij was ook nog speechwriter voor Benazir Bhutto. Zijn laatste boek is getiteld ‘Islamophobia’. Hij gaf aan dat ons vijandsbeeld van moslims vaak gebaseerd is op angst en is beïnvloed door maatschappelijke en economische misstanden en misschien nog wel het meest door westerse arrogantie. Men beschouwt het Westen als het centrum van de wereld. Dat zie je alleen al door de manier van spreken. Men heeft het over de ‘koude oorlog’, terwijl het er in landen als Korea, Vietnam en Cambodja juist heet aan toe ging.

Wie het aandurft om de ander echt te ontmoeten en erin slaagt om ook te kijken door de ogen van een ander ontdekt mogelijkheden om samen nieuwe wegen in te slaan. Daarvan werden indrukwekkende voorbeelden gegeven uit Pakistan en Sao Paulo, maar ook uit Nederland: een film van de jonge Pakistaanse filmmaakster Naveen Qayyum over de dialoog tussen moslim en christenen na de moord op Theo van Gogh en een indrukwekkend verhaal van Dion van den Berg (IKV Pax Christi) over hoe overlevenden samen met een groep Nederlandse militairen proberen de gruwelen van Srebenica te verwerken.

Er is meer mogelijk dan we soms denken, zo luidde dan ook de conclusie van dr. Shanta Premawardhana van de Wereldraad van Kerken. Laten we niet onderschatten welke mogelijkheden we als geloofsgemeenschappen wereldwijd hebben. Het is goed om in te zetten op lokaal niveau. Laten de mensen daar elkaar opzoeken, elkaar leren kennen, samen elkaars heilig teksten lezen, waar nodig de vijandsbeelden afbreken en onderkennen wat de echte vijand is (bijvoorbeeld de Mammon). Zo kun je geleidelijk maar ook grensoverschrijdend en uiteindelijk onweerstaanbaar bouwen aan vrede.

Hoe breng je dit nu in praktijk? Lieke Werkman bracht haar ruime onderwijservaring in door mogelijkheden en valkuilen aan te wijzen bij de opzet van nieuwe onderwijsprogramma’s bedoeld om vastgeroeste vijandsbeelden af te breken. De deelnemers aan het seminar, waaronder een aantal buitenlandse studenten uit Kampen, inventariseerden aan het eind van het seminar de elementen die belangrijk zijn voor trainingsprogramma’s voor vredesonderwijs. Het was een rijke oogst van een inspirerende bijeenkomst.

Klaas Spronk

Aart Verburg (HKI), Muhammad Farooq Khan en Charles Amjad-Ali